Η «Ελένη» του Σεφέρη: μια νέα ανάγνωση ενός όχι εντελώς αντιπολεμικού ποιήματος

Αγγέλα Καστρινάκη

Αγγέλα Καστρινάκη

Καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Η «Ελένη» του Σεφέρη (γραμμένη στα χρόνια 1953-1955) συνήθως ερμηνεύεται με βάση μια ρήση του ποιητή στα 1966, ότι η Ελένη του Ευριπίδη του έδωσε τον «μαθηματικό τύπο της ματαιότητας και του εμπαιγμού των πολέμων». Στο μάθημά μου θα αναπτύξω την άποψη ότι η 11 χρόνια μετά τη σύνθεση του ποιήματος ρήση του Σεφέρη τείνει μάλλον να παραπλανά τον αναγνώστη.

Το ποίημα γράφεται σε μια εποχή κατά την οποία ο Σεφέρης ένιωθε μεγάλη αγανάκτηση εναντίον των Άγγλων για την πολιτεία τους στο Κυπριακό και επιθυμούσε να τους υποδείξει ότι εάν δεν τιμήσουν τις αξίες για τις οποίες έλεγαν ότι πολέμησαν στο παρελθόν, θα είναι αδύνατον να ξαναπειστεί ο κόσμος να δώσει το αίμα του σε έναν μελλοντικό (και επικείμενο) πόλεμο. Αυτή η σκέψη, γέννημα του ψυχρού πολέμου, εκφράζεται ρητά σε επιστολή της εποχής (προς τον Γ. Θεοτοκά) και υπόρρητα στα ποιήματα της συλλογής Κύπρον, ου μ’ εθέσπισεν, όπου ανήκει και η «Ελένη». Αν διαβάσουμε προσεκτικά το ποίημα, δίνοντας βάρος στα τρία «αν» της τελευταίας του ενότητας, το συμπέρασμα είναι ότι το ποιητικό υποκείμενο ελπίζει ότι η Ελένη δεν ήταν στην Αίγυπτο, παρά στην Τροία, και πως ο πόλεμος λοιπόν δεν έγινε μάταια.

Ό,τι φαίνεται να απασχολεί εναγώνια τον Σεφέρη είναι όχι εάν ο ελεύθερος κόσμος έπρεπε να στρατευθεί και να πολεμήσει στον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο (αυτό το θεωρεί δεδομένο), αλλά το αίμα που χύθηκε στον πρόσφατο εμφύλιο πόλεμο στην Ελλάδα. Από αυτόν τον προβληματισμό έχει μείνει στο ποίημα, ύστερα από αλλεπάλληλες επεξεργασίες, ένα ελάχιστο ίχνος: το ερώτημα «κι ο αδερφός μου;». Η έρευνα στο αρχείο του ποιητή έδειξε ότι στα αρχικά του στάδια το ποίημα περιείχε πολύ πιο ρητές αναφορές στο πρόβλημα του εμφύλιου σπαραγμού. Ο λόγος για τον οποίο ο ποιητής έδωσε –με άσχετη αφορμή– το εναντίον κάθε πολέμου μήνυμα στο ποίημά του έχει προφανώς να κάνει με τη συγκυρία του 1966: εμπλοκή των Αμερικανών στο Βιετνάμ, παγκόσμιο φιλειρηνικό κίνημα, βελτίωση της εικόνας της ΕΣΣΔ μετά την «αποσταλινοποίηση», συμφιλίωση των παρατάξεων στην Ελλάδα.

Συμπέρασμα: αντί για τον αφελή πασιφισμό είναι ορθότερο να δούμε στο ποίημα ότι αυτό που προέχει είναι να μην υπάρξει διάψευση των αξιών για τις οποίες έγινε ο αγώνας στον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε πόλεμος δεν αποτελεί πάντα μέγιστο κακό.

Συνέντευξη

Μαγνητοσκόπηση